
Badania - Narodowe Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS
Centrum SOLARIS
Odkrywając tajemnice nanocząstek napędzanych światłem

W przełomowym badaniu, które niedawno ukazało się w Nature Communications, naukowcy z Uniwersytetu w Uppsali (pod kierownictwem prof. Jacinto Sá) oraz z Centrum SOLARIS (pod kierownictwem dr Anny Wach i prof. Jakuba Szlachetko) zbadali, jak powstają i ewoluują „gorące nośniki” w nanocząstkach złota. Dzięki połączeniu pomiarów stanu stacjonarnego za pomocą promieniowania rentgenowskiego na synchrotronie SOLARIS (Polska) i ultraszybkiej spektroskopii rentgenowskiej na laserze na swobodnych elektronach SwissFEL (Szwajcaria), udało im się zaobserwować te ultraszybkie procesy w czasie rzeczywistym.
Wyobraźmy sobie, że moglibyśmy bezpośrednio wykorzystywać światło słoneczne – nie tylko do produkcji energii elektrycznej, ale również do zasilania mikroskopijnych maszyn, inicjowania reakcji chemicznych, a nawet leczenia chorób. Taki potencjał niesie ze sobą plazmonika – nowoczesna dziedzina nauki badająca, jak maleńkie cząstki metalu (nanocząstki), tysiące razy mniejsze od grubości ludzkiego włosa, wchodzą w silne interakcje ze światłem.
Gdy światło pada na takie nanocząstki, ich swobodne elektrony zaczynają oscylować w zsynchronizowanym "tańcu" – zjawisku znanym jako zlokalizowany powierzchniowy rezonans plazmonowy (localized surface plasmon resonance). Ten taniec nie tylko wygląda efektownie – prowadzi także do powstania wysokoenergetycznych „gorących nośników” (elektronów i dziur), które można wykorzystać m.in. w konwersji energii słonecznej czy terapii nowotworowej.
Pełne zrozumienie struktury elektronowej nanocząstek złota uzyskano dzięki połączeniu analizy widm fotoelektronowych pasma walencyjnego (linia PHELIX synchrotronu SOLARIS) z widmami absorpcyjnymi (linia ASTRA synchrotronu SOLARIS), wspartymi obliczeniami teoretycznymi dotyczącymi gęstości stanów elektronowych metalu.
Wykorzystując ultrakrótkie, intensywne impulsy rentgenowskie szwajcarskiego lasera na swobodnych elektronach (SwissFEL), zespół uchwycił kolejne etapy reakcji łańcuchowej wywołanej światłem:
• Tłumienie Landaua (~25 femtosekund): pierwszy rozbłysk gorących nośników
• Termalizacja (~1,5 pikosekundy): przekazanie energii gorących nośników za pomocą drgań atomowych (fononów)
• Ogrzewanie Augera: proces prowadzący do powstania gorących nośników o energiach większych niż te dostarczane przez pojedynczy foton
Uzyskane wyniki otwierają nowe perspektywy w projektowaniu bardziej wydajnych systemów w nanoskali, co ma ogromne znaczenie dla nowej generacji paneli słonecznych, fotokatalizy i technologii aktywowanych światłem.
To ważne dokonanie nie tylko poszerza horyzonty nauki o materiałach, lecz także przybliża nas do pełnego zrozumienia procesów przekształcania i kontrolowania światła w najmniejszej możliwej skali.
Rycina 1. Mechanizm powstawania i termalizacji gorących nośników po wzbudzeniu lokalnego rezonansu plazmonowego (LSPR) w nanocząstkach złota (Au NPs).
Autorzy: Anna Wach, Jacinto Sá, Jakub Szlachetko
Link do publikacji: Anna Wach, Robert Bericat-Vadell, Camila Bacellar, Claudio Cirelli, Philip J. M. Johnson, Rebeca G. Castillo, Vitor R. Silveira, Peter Broqvist, Jolla Kullgren, Alexey Maximenko, Tomasz Sobol, Ewa Partyka-Jankowska, Peter Nordlander, Naomi J. Halas, Jakub Szlachetko & Jacinto Sá , The dynamics of plasmon-induced hot carrier creation in colloidal gold, Nature Communications volume 16, Article number: 2274 (2025), DOI: 10.1038/s41467-025-57657-1
Data opublikowania 23/04/2025
-
Dagmara Chylewska-Olech