Przejdź do głównej treści

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Centrum SOLARIS

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Wirtualny spacer po Centrum SOLARIS

Grafika symbolizująca link do wirtualnego spaceru

Podsumowanie 2023 roku

Podsumowanie 2023 roku

W roku 2023 Narodowe Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS kontynuowało dynamiczny rozwój, uzupełniając światowy katalog publikacji naukowych i rozbudowując nowe linie eksperymentalne. Znaczące postępy w technologii, współpraca z międzynarodowymi partnerami oraz liczne projekty badawcze uczyniły SOLARIS centralnym ośrodkiem dla europejskiej społeczności naukowej. Oto zwięzłe podsumowanie najważniejszych wydarzeń i osiągnięć, które wyróżniły działalność Centrum w mijającym roku.

Po pierwsze: infrastruktura badawcza i akceleratory

Rok 2023 był niesamowicie intensywny i bardzo ważny w kontekście rozwoju infrastruktury badawczej Centrum. Poza realizacją wyjątkowych projektów naukowych z wykorzystaniem dostępnej infrastruktury SOLARIS, udało nam się zabezpieczyć środki finansowe na budowę kolejnych linii oraz nowych stacji badawczych, w tym konstruowanych linii SOLCRYS i SMAUG. Jednocześnie zakończono dwa projekty inwestycyjne, wraz z którymi linie badawcze CIRI oraz POLYX zostały po raz pierwszy udostępnione do naboru wniosków o czas pomiarowy. 
SOLARIS wykazał się także na polu niezawodności w dostarczaniu wiązki fotonowej o nominalnych parametrach dla użytkowników linii badawczych. W roku 2023 całkowity czas zaplanowany na pracę z wiązką wynosił 4038 h. Dostępność źródła osiągnięta została na poziomie 97.4%, co stanowi ogromny sukces. Centrum nieustannie pracowało również nad usprawnieniami źródła promieniowania. W roku 2023 do najważniejszych osiągnieć można zaliczyć uruchomienie systemu szybkiej korekcji orbity, która ma za zadanie niwelować wpływ zaburzeń wiązki fotonów powodowanej przez ruchy urządzeń wstawkowych. Ponadto w akceleratorze kołowym zainstalowano, przetestowano i uruchomiono układ dedykowanej komory próżniowej wraz z komorą lustra do ekstrakcji promieniowania w zakresie podczerwieni. We wrześniu mogliśmy zaobserwować pierwsze światło, które wykorzystywanie będzie do badań na linii CIRI.
W skali całego ośrodka bezapelacyjnym krokiem milowym w tym roku było zakończenie rozbudowy hali eksperymentalnej synchrotronu. Powiększony budynek umożliwi przede wszystkim uruchomienie czterech kolejnych linii badawczych, w tym SOLCRYS i SMAUG. Swoje miejsce w nowej hali znajdzie też laboratorium kriomikroskopii. Dotychczas dwa mikroskopy elektronowe - Titan Krios i Glacios, stoją w specjalnie do tego celu zbudowanych pomieszczeniach, w doku załadowczym starej części budynku. Na terenie powiększonej hali powstanie pracownia pomieści docelowo aż cztery mikroskopy. W projekcie znalazło się też laboratorium przygotowywania próbek, które zostanie udostępnione wszystkim użytkownikom SOLARIS. Znajdzie się w nim niezbędny sprzęt do preparacji próbek na linie badawcze oraz do opracowania siatek na pomiary Cryo-EM. Ostatnim już obszarem, który znajdzie swoje miejsce w rozbudowanej hali jest przestrzeń warsztatowa i nowe biura dla powiększającego się zespołu naukowego SOLARIS.

Po drugie: użytkownicy i badania

Równolegle do ciągłego rozwoju infrastrukturalnego, w roku 2023 obserwowaliśmy bardzo efektywne działania w zakresie publikacji naukowych użytkowników oraz pracowników SOLARIS, gdzie wiele z artykułów zostało opublikowanych w czasopismach o bardzo wysokim wskaźniku cytowalności. Wśród blisko siedemdziesięciu nowych publikacji, na szczególną uwagę zasługuje artykuł z badań na kriomikroskopie, opublikowany w czasopiśmie „Nature Communictions”, w którym naukowcy z Małopolskiego Centrum Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego ujawnili wpływ specyficznej modyfikacji na proces translacji. Warto wzmiankować także artykuł w „Scientific Reports„, który opisuje badanie przeprowadzone na linii ASTRA. Grupa badaczy pod kierownictwem naukowym dr inż. Marty Prześniak-Welenc z Instytutu Nanotechnologii i Inżynierii Materiałowej, Politechniki Gdańskiej przeprowadziła badania dotyczące efektywnego oczyszczania wód poprzez energię słoneczną. Także zespół SOLARIS pracował nad ciekawymi badaniami. Naukowcy z linii badawczej CIRI stworzyli pierwszy, oparty na podczerwieni, model uczenia maszynowego do kompleksowej histopatologii trzustki. Wyniki badań zostały opublikowane w „International Journal of Medical Sciences”.
 Na uwagę zasługuje stale rosnące zainteresowanie infrastrukturą SOLARIS. W roku 2023 otrzymaliśmy rekordową liczbę wniosków o czas pomiarowy, z czego kilkaset projektów otrzymało pozytywne rekomendacje a proponowane eksperymenty będą realizowane w najbliższych miesiącach. W 2023 roku odbyły się dwa nabory o czas badawczy, oba zostały uzupełnione o system CERIC-ERIC. Międzynarodowa Komisja Oceniająca miała okazję przeanalizować rekordową liczbę wniosków, złożonych na 7 linii badawczych i kriomikroskopy. W jedenastym i dwunastym naborze wniosków o czas badawczy na infrastrukturze SOLARIS wpłynęło 333 aplikacji, co stanowi znaczący wzrost liczby zainteresowanych pomiarami grup badawczych w stosunku do poprzedniego roku, bo aż o 71%. W zimowym naborze po raz pierwszy w postępowaniu konkursowym udostępniono linię badawczą CIRI, wykorzystującą promieniowanie z zakresu podczerwieni do zaawansowanych eksperymentów mikroskopowych, na którą złożono 11 wniosków o czas badawczy. Kolejną linią otwartą podczas zimowego naboru jest linia POLYX służąca do mikroobrazowania i mikrospektroskopii rentgenowskiej. O czas badawczy na tej linii złożono również dokładnie 11 wniosków. Linie badawcze PIRX, URANOS, PHELIX, DEMETER, ASTRA oraz kriomikroskop były przedmiotem odpowiednio 10, 18, 12, 27, 53 i 27 wniosków. Warto dodać także, że w 2023 roku SOLARIS przekroczyło poziom 380.000 zł przychodu z tytułu udostępnienia infrastruktury badawczej oraz komercyjnej działalności usługowej.
Istotną zmianą, która została dokonana w 2023 roku było odświeżenie systemu obsługi użytkowników w postaci rebrendingu do nowej odsłony pod nazwą SUN (Synchrotron User Network). Zmiany uwzględniały także wdrożenie nowych funkcjonalności, takich jak dodanie w systemie i umożliwienie składania wniosków o czas badawczy na linię POLYX, dodanie nowych trybów pomiarowych dla linii ASTRA oraz URANOS, wprowadzenie nowej stacji końcowej dla linii CIRI oraz umożliwienie wprowadzenia do SUN wniosków z CERIC, które mają odbywać się na więcej niż jednej linii badawczej.

Po trzecie: konsorcja i projekty międzynarodowe

SOLARIS niezmiennie prowadziło wielopłaszczyznową współpracę z wieloma podmiotami o charakterze międzynarodowym. Wśród nich znalazły się konsorcja zrzeszające europejskie ośrodki synchrotronowe (LEAPS - League of European Accelerator-based Photon Sources), wyspecjalizowane laboratoria (CERIC - The Central European Research Infrastructure Consortium), a także międzykontynentalne platformy internetowe (Lightsources.org oraz Wayforlight.eu). W ramach realizowanych działań Centrum reprezentowało polską naukę na forum największych organizacji zrzeszających infrastruktury badawcze. W grudniu 2023 Walne Zgromadzenie LEAPS powołało Dyrektora Centrum SOLARIS do członkostwa w zarządzie w latach 2024-2026, natomiast w roku 2025 to dr hab. Jakub Szlachetko, prof. UJ będzie nadawał kierunek rozwoju konsorcjum LEAPS. 
Także płaszczyzna projektów międzynarodowych była miejscem szeregu sukcesów z udziałem Centrum. W 2023 roku SOLARIS otrzymało informację o przyznaniu finansowania na dwa nowe europejskie projekty – NEPHEWS oraz RIANA. 
  • Projekt NEPHEWS (NEutrons and PHotons Elevating Worldwide Science), którego liderem jest Centrum SOLARIS, zapewni naukowcom dostęp do światowej klasy europejskich infrastruktur badawczych źródeł fotonowych (LEAPS) i neutronowych (LENS- League of advanced European Neutron Sources). Celem projektu jest stworzenie pionierskiego - zintegrowanego krajobrazu fotonowych i neutronowych infrastruktur badawczych oraz ich europejskich społeczności użytkowników. Całkowita wartość projektu to 4 757 246 EUR.
  • Projekt RIANA (Research Infrastructure Access in NAnoscience & nanotechnology) to projekt zapewniający dostęp do światowej klasy infrastruktur badawczych dla szerokiej gamy międzynarodowych użytkowników akademickich jak i przemysłu. SOLARIS poprzez udział w projekcie zadeklarował chęć współpracy z użytkownikami i zapewni dla nich czas badawczy jak i wsparcie w realizacji pomiarów na 4 liniach tj. DEMETER, PHELIX, URANOS, CIRI. Całkowita wartość projektu to 14 496 952 EUR.

....i na koniec: wielopłaszczyznowa popularyzacja nauki

Centrum SOLARIS nieprzerwanie podejmowało się organizacji nowych przedsięwzięć w kontekście popularyzacji nie tylko synchrotronu i kriomikroskopii, ale również szerzej – nauk ścisłych. Wśród nich należy wymienić organizację wydarzeń naukowych i popularno-naukowych, oprowadzanie wycieczek, działania z zakresu media-relations, kampanie w nowych mediach, nawiązywanie stałych form współpracy z innymi jednostkami, a także działania zapewniające dostęp informacyjny dla osób z niepełnosprawnościami. SOLARIS zaangażowało się w 16 różnej wielkości eventów specjalnych. Wśród nich  był szereg konferencji naukowych (Light for Ukraine oraz User Meeting), sympozjów, warsztatów i seminariów. Ponadto warsztaty dla młodzieży, pokazy eksperymentalne dla dzieci, spotkania podsumowujące projekty międzynarodowe oraz gościnne wystąpienia naukowców z innych ośrodków. Wśród inicjatyw, których odbiorcami była opinia publiczna, niezmiennie najważniejszym była Noc Naukowców, która w 2023 roku osiągnęła uniwersytecki rekord zainteresowania – SOLARIS zaprezentowało różnorodne atrakcje ponad 1200 osobom. 
Wśród podstawowych działań ośrodka znalazła się także organizacja wycieczek, która w tym roku przeszła gruntowną metamorfozę. 
SOLARIS rozumiejąc swój potencjał do popularyzacji nauki, umożliwiło grupom zorganizowanym bezpłatne zwiedzanie Centrum w ramach nowopowstałej "Ścieżki Wiedzy". Oprowadzanie po SOLARIS zostało oparte na profesjonalnym scenariuszu wykorzystującym szereg różnorodnych (w tym multimedialnych) narzędzi. Dzięki temu stało się doskonałą formą popularyzującą różne kierunki nauki i uzupełniającą proces dydaktyczny na wszystkich szczeblach edukacji. Ścieżka Wiedzy SOLARIS umożliwia dostęp zwiedzającym do zaawansowanych technologii, kształci w zakresie nauk ścisłych, inspiruje przyszłych i obecnych naukowców, łączy dziedziny nauk teoretycznych z rzeczywistością, a także rozbudza ciekawość i zainteresowanie badaniami naukowymi.  Swoim profilem "Ścieżka Wiedzy" odróżnia się od funkcjonujących w Polsce centrów nauki. Jej celem jest wyzwolenie potencjału wynikającego z obserwacji największego narzędzia badawczego w kraju. Pod tym względem wycieczek rok 2023 był czasem szczególnym - infrastrukturę Centrum odwiedziło 2400 osób. To o przeszło 600 osób więcej niż przed rokiem (i to mimo trwającej rozbudowy hali). Ścieżka Wiedzy SOLARIS oparta o system audioprzewodników została otwarta do testowania w jesieni 2023 r. Począwszy od 1 listopada, Centrum zwiedziło ponad 200 osób, które skorzystało z audioprzewodników. 
Ostatni rok, po raz kolejny można zaliczyć do okresu z tendencją wzrostową  popularności kanałów social media Centrum SOLARIS. Łączna ilość obserwujących kanały social media SOLARIS obejmowała w grudniu 2023 roku 4250 followersów. Jest to wzrost o 1216 obserwujących, w stosunku do roku poprzedniego, czyli o 40.06%. Dbałość o utrzymanie stałej komunikacji z odbiorcami artykułów dotyczących badań i wydarzeń realizowanych w SOLARIS, odbywa się nie tylko na płaszczyźnie nowych mediów. Języczkiem u wagi są relacje z dziennikarzami kanałów tradycyjnych, takich jak radio, telewizja i czasopisma. W 2023 roku SOLARIS był bohaterem przeszło 50 doniesień prasowych. W tym roku podjęto się także opracowywania wyciągów z najważniejszych badań prowadzonych w Centrum, wynikiem tych działań było opublikowanie 32 tzw. highlights.


Podsumowanie powstało we współpracy z dr hab. Jakubem Szlachetko, prof. UJ, dr Adrianą Wawrzyniak Ireneuszem Zadwornym oraz Michałem Młynarczykiem.

Polecamy również
Centrum SOLARIS organizatorem Crosscarpatian Synchrotron School (CSS2024)

Centrum SOLARIS organizatorem Crosscarpatian Synchrotron School (CSS2024)

Sezonowe zmiany zanieczyszczeń powietrza w Krakowie w badaniach synchrotronowych

Sezonowe zmiany zanieczyszczeń powietrza w Krakowie w badaniach synchrotronowych

20. rocznica powstania konsorcjum Lightsources.org

20. rocznica powstania konsorcjum Lightsources.org

Festiwal Nauki i Sztuki w Krakowie 2024

Festiwal Nauki i Sztuki w Krakowie 2024